تحلیل الگوی قرآنی مصونسازی فرهنگی در مواجهه با هژمونی فرهنگی
DOI::
https://doi.org/10.69892/diwan.2026.174کلمات کلیدی:
اصول مصونسازی فرهنگی, الگوی قرآنی, تهاجم فرهنگی, مصونسازی فرهنگی, هژمونی فرهنگیچکیده
در عصر کنونی که فرهنگها در معرض تحولات شتابان و پیچیدۀ جهانی قرار گرفتهاند، هژمونی و تهاجم فرهنگی بهعنوان یکی از جدیترین چالشهای پیشِروی جوامع اسلامی مطرح است. این پدیده با تأثیرگذاری عمیق بر هویت و ساختارهای فرهنگی، ضرورت اتخاذ راهبردهای دقیق و کارآمد را دوچندان ساخته است. در این میان، «مصونسازی فرهنگی» بهمثابۀ راهبردی مؤثر در مواجهه با این تهدید، جایگاهی ویژه یافته است. این تحقیق با بهرهگیری از روش توصفی- تحلیلی و دلالتپژوهیِ آیات قرآنکریم و با اتکاء به دادههای کتابخانهای، به شناسایی و استخراج مبانی، اصول و سازوکارهای مصونسازی فرهنگی و تبیین نقش آنها در مقابله با تهاجم فرهنگی پرداخته است. فرضیه اصلی تحقیق آن است که قرآنکریم، از رهگذر دلالتهای لفظی و عقلی و نیز منطق حاکم بر آیات، به مجموعهای از مبانی، اصول و سازوکارهایی اشاره دارد که میتوانند بهمنزله سپری معرفتی و ارزشی، در حفظ هویت فرهنگی جامعه اسلامی نقشآفرین باشند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که این الگو در سه محور بزرگ مبانی ایدئولوژیکی، اصول سیاستگذاری و سازوکارهای تدافعی فرهنگی قابل دستهبندیاند و هر یک بهگونۀ مؤثر در تقویت بنیانهای هویتی و فرهنگی جامعه اسلامی نقش دارند. نتایج حاکی از آن است که این الگو، با فراهمسازی یک چارچوب راهبردی منسجم، میتواند ظرفیت مصونسازی و مقاومت فرهنگی را ارتقا بخشیده و جامعه را در پیشگیری از شکلگیری یا تداوم تهاجم و هژمونی فرهنگی و دستکم در کاهش آثار مخرب آن، توانمند سازند.
مراجع
القرآن الکریم
1. ابن عاشور، محمد طاهر. التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاريخ العربي، 1420ق.
2. بابایی، غلامرضا. فرهنگ روابط بینالملل. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، 1383ش.
3. بشیریه، حسین. آموزش دانش سیاسی. تهران: مؤسسه نگاه معاصر، 1387ش.
4. بیضاوی، عبدالله بن عمر. أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار إحياء التراث العربي، 1418ق.
تیجانی، عبدالقادر حماد. مبانی اندیشه سیاسی در آیات مکی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1392ش.
5. حبیبی، حمید. قدرت نرم از دیدگاه قرآنکریم. تهران: انتشارات دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی، 1399ش.
6. دوئرتی، جمیز و فالتزگراف، رابرت. نظریههای متعارض در روابط بینالملل. تهران: قومس، 1396ش.
7. الزحیلی، وهبه. التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعة و المنهج. دمشق: دار الفکر، 1411ق.
8. الطبرانی، سلیمان بن احمد. التفسیر الکبیر. اردن: دار الکتاب الثقافي، 2008م.
9. الطبری، محمد بن جریر. جامع البیان عن تأویل آیالقرآن. بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
10. عمر، احمد مختار عبدالحمید. معجم اللغة العربیة المعاصرة. بیروت: عالم الکتب، 1429ق.
11. فخررازی، محمد بن عمر. مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
12. قاسمی، جمالالدین. محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمية، 1418ق.
13. گیدنز، آنتونی و بردسال، کارن. جامعهشناسی. تهران: نشر نی، 1387ش.
14. فاضل، محمد یاسین و وهاج، محمد گل "بررسی تهاجم فکری و پیامدهای آن در جامعه اسلامی"، مجله دیوان 6/1 (جدی1403)، 86.
15. المراغی، احمد بن مصطفی، التفسیر المراغی. مصر: مصطفی البابی الحلبی، 1365ش.
16. Yong, Li, Industrialization as the Driver of Sustained Prosperity, United Nations Industrial Development Organization, 2020.
17. Rahimi, Abdulrahim et al. "The Principles of Passive Defense from the Holy Quran’s Viewpoint and their Deterrent Role in Confronting Military Threats". Journal of Islamic Political Studies 5/1 (2023), 7-36. https://doi.org/10.22081/jips.2023.67152.1039
18. Moustakas, L., Social Cohesion: Definitions, Causes and Consequences, Encyclopedia, 3(3), 1028-137, 2023.
19. Madouni, Ali. “The Cultural Invasion and Its Impact on Security Breakthroughs of the Nation”, Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry 12/8 (July 2021), 843-863.
20. Dragolov, Georgi et al. "Theoretical Framework of the Social Cohesion Radar", Social Cohesion in the Western World 1/1 (2016), 1-1.
##submission.downloads##
چاپ شده
ارجاع به مقاله
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Diwan International Scientific and Research Journal
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 می باشد.
