Hanefî Fakihi Ebü’l-Feth El-Velvâlicî ve El-Fetâva’l-Velvâliciyye Adli Eseri
DOI:
https://doi.org/10.69892/diwan.2026.222Anahtar Kelimeler:
İslâm Hukuku- Hanefî Mezhebi- Ebü'l-Feth el-Velvâlicî- el-Fetâvâ’l-Velvâlicîyye- FetvâÖzet
Hanefî fakihi, imam, fazilet sahibi, müderris, kâdı, din bilgini olan Ebü'l-Feth el-Velvâlicî (ö. 540/1146), Belh’e bağlı Tohâristan bölgesinde yaşamış önemli bir İslâm âlimidir. Hicri 5. yüzyılın ikinci yarısı ile 6. yüzyılın ilk yarısında yaşayan Hanefî fakihin “el-Fetâvâ’l-Velvâlicîyye” isimli eserinin, Abbasîler dönemi ve özellikle Osmanlı devletinde çok okunur olduğu ve kendisine atıf yapıldığı bilinmektedir. Ebü'l-Feth el-Velvâlicî Ebu Muhammed el-Katâvânî (ö. 506/1112), Ebü’l-Mu ‘în en-Nesefî (ö. 508/1115), Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Kazzâz (ö. 520/1126) ve Sadrüşşehîd Hüsâmeddin Ömer b. Abdülazîz (ö. 536/1141) gibi ileri gelen âlimlerden farklı dersler almıştır. Bu durum onun, farklı İslâmi ilimlerde bilgi sahibi olmasına ve yetkinlik kazanmasına katkı vermiştir. O, öğrendiği ilimleri bir emanet olarak değerlendirmiş ve Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr es-Sem‘ânî (ö. 562/1166) ve İftihârüddin Abdülmuttalib el-Halebî (ö. 616/1219) gibi değerli öğrenciler yetiştirmiştir. el-Velvâlicî'nin, çok fazla eser yazmadığı bilinmektedir. Onun telif ettiği eserlerden sadece “el-Fetâvâ’l-Velvâlicîyye” ve "el-Emâlî’ fi’l-fıkh"ın ismi kaynaklarda yer almaktadır. Bunlardan elimize ulaşan “el-Fetâvâ’l-Velvâlicîyye” isimli eserin, Hanefî mezhebi fetvâ ve nevâzil literatürüne önemli katkılar verdiği ve zengin bir fıkıh koleksiyonu mahiyetinde olduğu bilinmektedir. Ebü’l-Berekât en-Nesefî (ö. 710/1310), Sirâcüddîn Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî (ö. 1005/1596) ve İbn Âbidin (ö. 1252/1836) gibi pek çok değerli bilginin yazdığı muhtasar, şerh, haşiye ve fetva türü eserlerde atıfta bulunmaları, el-Velvâlicî'nin eserinin önemine bir işarettir. Üzülerek belirtmek isteriz ki, İslâm dünyasında bugüne kadar bu eser üzerinde çok fazla çalışma yapılmamış ve adeta eser örtülü bir hazine olarak kalmıştır. Bu çalışmamızda Ebü'l-Feth el-Velvâlicî’nin ilmi hayatı ve kaleme aldığı fetâvâsı üzerinde durularak onun İslâm hukuku ve özellikle de fetvâ ve nevâzil literatürüne katkıları tespit edilmeye çalışılmıştır.
Referanslar
1. Asien-Afrika-Institut. uni-hamburg.de. Archived from the original on 2012-05-09.
2. Ayhan, Fulya Yasemin. Dürerü’l Hükkam Şerh-i Mecelleti’l Ahkâm Vekâlet Kitabının Metin ve Kaynak Çalışması, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya:2007.
3. Bağdâdî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî el-. Mu’cemü’l-Büldân. Dâru’l-kütübi’l-Arabî, Beyrut: 1990.
4. Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü'l-Ârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. Dâru İhyâi't-Türasi'l-Arabi, Beyrut: 1951.
5. Bedehşi, Mirza Sang Muhammed. Tarihi Bedahşan. Farsça, Muasisei Ferhangi Cihangir, Afganistan, Kabil: 1367.
6. Bosworth, Clifford Edmund. Tarihi Gaznaviyan. trc, Hasan Anuşe, İntişarat Emir Kabir, Tahran:1378.
7. Cemalzadah, Halıd, Bologfa. “Velvâlic (Rüstaq)” Meyvend, Kabil: 1390.
8. Efendioğlu, Mehmet. “es-Sem’ânî, Abdülkerîm b. Muhammed ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2009).
9. Güler, Zekeriya. “Rebî‘ b. Ziyâd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2007).
10. Haskefî, Alaeddin Muhammed b. Ali b. Muhammed. ed-Dürrü'l-Muhtâr fi tenviri'l-ebsâr. thk; Abdülmün'im Halil İbrahim, Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye Beyrut: 2019.
11. Hayreddin Ziriklî. Ḳāmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿrebîn ve’l-müsteşriḳīn. nşr. Züheyr Fethullah, Dârü’l-İlm li’l-Melâyin, Beyrut: 2002.
12. Heyet, el-Fetâvâ’l-Hindiyye, Mektebetü'l-Habibiyye, Karâçî, Pakistan, ts.
13. Heyet. Hudûdü’l-ʿâlem mine’l-meşrik ile’l-mağrib. thk. Yusuf el-Hadi, Darüs-Sekafiyye li’n-Neşr, Kahire: 1999.
14. İbn Âbidin, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdulazîz ed-Dımaşki. Haşiyetü Reddi’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, İstanbul:1984.
15. İbn Kutluboğa. Tacü’t-Terâcim fi Tabakâti’l-Hanefiyye. Matba’atü’l Âni, Bağdad: 1962.
16. İbn Manzur. Ebu'l-Fadl, Cemalüddin Muhammed b. Mükerrem. Lisanül- Arab. Beyrut: ts.
17. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Baḥrü’r-râʾiḳ Şerhu Kenzü’d-deḳā’iḳ, nşr. Şeyh Zekeriya Umeyrât, Beyrut: 1997.
18. İbn Şihne, Ebü’l-Velîd Lisânüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed es-Sekafî el-Halebî. Lisânü’l-Hukkâm fî Marifeti’l-ahkâm, trs.
19. İstahrî, Ebû İshak İbrahim. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. İntişarat Tarihi Miras Milel, İran: 1371.
20. Kafalı, Mustafa. “Cengiz Han”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1993).
21. Karabulut, Ali Rıza. Mucemü’l-mahtûtâti’l-mevcûde fî Mektebât-ı İstanbul ve Anadolu. Ts.
22. Kâtip Çelebi, Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, Beyrut ts.
23. Koca, Ferhat. " Molla Hüsrev", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2020).
24. Koca, Ferhat. “el-Fetâvâ'l Velvâlicîyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995).
25. Kureşî, Ebu Muhammed Muhyiddin Abdülkadir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. Riyad: 1993.
26. Leknevî, Muhammed b. Abdülhay b. Muhammed. el-Fevâʾidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Ḥanefiyye. Matbaatü’s-Saade, Kahire: 1324.
27. Mehdî Rahmanî Velu - Mensur Çeğetâi, Tarihi Ulamâi Belh, Bünyadı Püzuhüşhâ’î İslâmi, İran: 1386.
28. Meydânî, Abdülganî. el-Lübâb fî Şerhi’l-Kitab. Seyda Yayınları, İstanbul: 2021.
29. Molla Hüsrev, Dürerü’l-ḥükkâm fî şerḥi Ġureri’l-aḥkâm, ts.
30. Muradî, Sahip Nazar. Bedehşan Der Tarih, Kabil: İntişarat Hiyam, 1390 hş.
31. Nesefî, Ebü'l-Berekât Hafızüddin Abdullah b. Ahmed b. Mahmud. Kenzü'd-Dekâik. thk. Said Bekdaş, Medîne: Darü’s-sirac, 2011.
32. Önkal, Ahmet. “Ahnef b. Kays”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989).
33. Özbek, Ömer. “Kıraat Farklılıklarının Anlama Etkisi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1, sy 39 (2015): 163-181.
34. Özel, Ahmet. " İbn Âbidîn, Muhammed Emîn", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1999).
35. Özel, Ahmet. " İbn Nüceym, Zeynüddin", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1999).
36. Özel, Ahmet. " Sadrüşşehîd", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2008).
37. Özel, Ahmet. Hanefi Fıkıh Âlimleri ve Diğer Mezheplerin Meşhurları. Ankara: 2014, 4. Baskı.
38. Özen, Şükrü. " İbnü’ş-Şıhne, Lisânüddin", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2000).
39. Sabiry, Atiqurrahman. Ebü’l-Feth el-Velvâlicî’nin İbadetlerle İlgili Fetvâlarının İncelenmesi, ERÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri 2024,(I-XII,1-182).
40. Salman, Hüseyin. “Tohâristan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2012).
41. Sekafî, Muhammed b. Şedîd. “el-Külliyyâtü’l-fıkhıyye mine'l-Fetâvâ'l-Velvâlicîyye fi'l-Fıkhi'l-Hanefî”, Mecelletü Külliyyeti'ş-Şerîa ve'l-Kânûn, yıl: 2017, cilt:19, sayı:3, s.1621-1656.
42. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. el-Müntehab min mu’cemi Şüyuhi’s-Sem’ani. thk. Muvaffik b. Abdillah b. Abdilkâdir, (Riyâd: Dâru Âlimi’l-Kütüb, 1417).
43. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. et-Taḥbîr fi’l-Muʿcemi’l-kebîr. thk. Münîre Nâcî Sâlim, Bağdad: 1395.
44. Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl ed-Dûkātî. Hâşiyet-ü Tahtâvî alâ Merâkı’l-Felâh, İstanbul: 1985.
45. Tavşan, Esra. el-Fetâvâ’l Velvâlicîyye’ni̇n Hanefî Nevâzi̇l Li̇teratüründeki̇ Yeri̇ (Bey’ Akdinin Şartları Bağlamında). İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi 2021.
46. Temîmî, Abdülkadir. et-Tabakâtü’s-seniyye fî Terâcimi’l-Hanefiyye. Thk. Abdülfettah Muhammed el-Hulv, Dâru’r-rufâî, 1989.
47. Temizkan, Ahmet. Fıkıh Külli Kaideler, (Kayseri: 2019, ders notları).
48. Topal, Şevket. "Şürünbülâlî", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2010).
49. Vasiliy Vladimiroviç Barthold. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. trc: Hakkı Dursun, Kervan Yayınları, İstanbul: 1981.
50. Velvalici, Ebü'l-Feth Zahirüddin Abdürreşid b. Ebi Hanife b. Abdirrezzak el-Hanefi. el-Fetava'l-Velvaliciyye. thk; Mikdad b. Musa Feryevi, Darü'l Kütübi'l İlmiyye, Beyrut: 2003.
51. Yazıcı, İshak. “Semerkandi, Ebü'I-Leys”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2009).
52. Yazıcı, Tahsin. “Belh”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1992).
53. Yıldırım, Mustafa. Mecelle'nin Küllî Kâideleri, (İzmir: 2009, 2.baskı).
54. Yılmaz, Ahmet. " Tohâristan'ın Adı, Çoğrafyası ve Genel Sınırları", Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Taed-62, Mayıs-May 2018 Erzurum.
55. Yılmaz, Esra. “İpek Yolu Hakkında Kısa Bi̇r Değerlendi̇rme”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), cilt 9, sayı 2, s. 672-683, (30 Kasım 2017).
56. Yılmaz, Muharrem. Dürerü’l-Hükkâm Şerh-i Mecelleti’l Ahkâm'ın “Kitabu’l Emânât” Bölümünün Transliterasyonu ve Kaynaklarının Tespiti. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Rize: 2013.
57. Yılmaz, Okan Kadir. Orta Asya Hanefi Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcare-i Tâvile (4/10-6/12. Yüzyıllar), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: 2023.
58. Yiğit, İsmail. “Osman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2007).
59. Zehebi, Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b.Osman. Siyeru A’lami’n-Nübelâ, thk, Şuayb Arnavut, Hüseyin Esad, Beyrut: Risaleti Alemiyye, 2017.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Diwan
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
